Türkiye'nin Beş Yıllık Yargı Haritası ve Yapısal Reformlar

 

Adalet Bakanlığı tarafından hazırlanan ve 2025-2029 yıllarını kapsayan "Yargı Reformu Stratejisi Eylem Planı", adalet sisteminin vizyonunu ve önümüzdeki beş yıla ait yapısal reform hedeflerini detaylandıran kapsamlı bir yol haritasıdır. Belgenin vizyonu, "Hukukun üstünlüğünü esas alan, gecikmeyen ve öngörülebilir bir adalet sistemi" olarak belirlenmiştir. Bu vizyon doğrultusunda plan; hukukun üstünlüğü, hukuki güvenlik, yargının etkinliği, güven ve memnuniyet, teknoloji destekli adalet ve mesleki yetkinlik olmak üzere altı temel politika eksenine oturmaktadır. Strateji belgesi toplamda 5 ana amaç, 45 hedef ve bu hedeflere ulaşılmasını sağlayacak 264 faaliyet içermektedir. Bu faaliyetlerin 110'u doğrudan mevzuat değişikliğini, 125'i idari faaliyetleri, 29'u ise hem mevzuat hem de idari süreçleri kapsayacak şekilde tasnif edilmiştir.

Planın hayata geçirilme sürecini denetlemek ve veri analizlerini yürütmek üzere Adalet Bakan Yardımcısı başkanlığında "Yargı Reformu Stratejisi İzleme ve Değerlendirme Kurulu" oluşturulması öngörülmüştür. Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu, Yargıtay, Danıştay, HSK, Türkiye Barolar Birliği ve Türkiye Noterler Birliği gibi kilit kurumların temsilcilerinden oluşacak bu kurul, altışar aylık izleme periyotlarıyla planın ilerleyişini takip edecek ve iki yılda bir Uygulama Raporu yayınlayacaktır. Planın ilerleme durumunun dijital bir internet sitesi üzerinden kamuoyuna sunulması amaçlanmaktadır.

Belgede yer alan beş temel amaç ve bu amaçlar doğrultusundaki yapısal düzenlemeler aşağıda detaylandırılmıştır:

1. Kurumsal Yapının Güçlendirilmesi ve Süreçlerin Yeniden Yapılandırılması

Bu amaç kapsamında öncelikle yeni Anayasa hazırlıklarında yargı bağımsızlığının ve tarafsızlığının güçlendirilmesine yönelik çalışmalar hedeflenmektedir. İnsan hakları hassasiyetini artırmak için yeni bir "İnsan Hakları Eylem Planı" hazırlanacak, Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK) ile Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumunun (TİHEK) kurumsal kapasiteleri AB standartlarıyla uyumlu olarak güçlendirilecektir. Ayrıca, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru sistemindeki tıkanıklıkları giderecek yasal düzenlemeler yapılacaktır.

Yargı süreçlerini hızlandırmak ve makul sürede yargılanma hakkını güvence altına almak için önemli kurumsal adımlar atılacaktır. İhtiyaç duyulan coğrafi bölgelerde yeni adliye ve idare mahkemeleri kurulacaktır. İstinaf ve temyiz süreçlerinde dosyaların en geç altı ay içinde karara bağlanması temel hedef olarak belirlenmiş olup, bu doğrultuda Yargıtay, Danıştay ve Bölge Adliye Mahkemelerinin daire ve üye sayıları iş yüküne göre revize edilecektir. Hâkimlerin uzmanlaşması desteklenecek; çevre, sağlık, trafik ve iş kazaları ile uyuşturucu ticareti gibi nitelikli alanlarda ihtisas mahkemeleri oluşturulacaktır.

Bilişim teknolojilerinin adalete entegrasyonu kapsamında UYAP yazılımı siber güvenlik önlemleri güçlendirilerek yenilenecektir. Yapay zekâ algoritmaları, belgelerin anlık analizinde, bilirkişi raporlarının kontrolünde ve yargılama faaliyetlerini destekleyici öneri sistemlerinde kullanılacak; elektronik duruşma (e-duruşma) sistemleri hukuk mahkemelerinde yaygınlaştırılacaktır.

Adalete erişimde destekleyici hizmetler veren kurumlarda da reformlar öngörülmektedir. Bilirkişilik müessesesinde rapor hazırlama süreleri kısaltılacak, performans değerlendirme kriterleri ile otomatik tevzi (dağıtım) sistemi devreye alınacaktır. Noterlik kurumunun yetkileri yargının iş yükünü hafifletecek şekilde genişletilerek; vasiyetnamenin açılması, mirasçı atama belgesi verilmesi, delil tespiti ve taşınmaz satış vaadi sözleşmelerinin tapuya şerhi gibi işlemler noterlere devredilecektir. Adli Tıp Kurumunun bilimsel ve teknik kapasitesi ile fiziki altyapısı genişletilecektir.

2. İnsan Kaynakları Kapasitesinin Güçlendirilmesi

Hukuk eğitiminin niteliğini artırmak, adalet sistemine nitelikli insan kaynağı sağlamanın temeli olarak görülmektedir. Bu doğrultuda, hukuk fakültelerine girişte aranan başarı sıralaması kademeli olarak yükseltilecek, başarılı öğrencilere "Adalet Bakanlığı Bursu" verilecek ve fakülte açma kriterleri zorlaştırılacaktır. Üniversitelerdeki hukuk eğitiminde çoktan seçmeli testler yerine analitik düşünmeyi ölçen yazılı sınav usulünün tercih edilmesi için YÖK ile iş birliği yapılacaktır.

Türkiye Adalet Akademisinin yapısı kanunla güvence altına alınarak eğitim merkezleri kurulacak, "Hukuk Araştırmaları Merkezi" ihdas edilecek ve yapay zekâ tabanlı dijital eğitim materyalleri geliştirilecektir. Sisteme yeni katılan hâkim ve savcı yardımcılığı süreci; test, yazılı sınav ve mülakat olmak üzere üç aşamalı bir yapıya kavuşturulacaktır.

Adliye personelinin kariyer olanakları da geliştirilmektedir. Devlet Memurları Kanunu'nda "adalet hizmetleri sınıfı" oluşturulacak ve yargı mensuplarının idari iş yükünü hafifletmek amacıyla "uzman kâtiplik" unvanı ihdas edilecektir. Hâkim ve Cumhuriyet savcılarının atama, nakil, terfi ve disiplin süreçleri; coğrafi teminat, liyakat ve dosya bazlı performans ölçütleri dikkate alınarak daha şeffaf bir çerçeveye oturtulacaktır.

3. Ceza Adaleti Sisteminin Etkinliğinin Artırılması

Ceza hukukunda, suç ile yaptırım arasındaki orantının çağın ihtiyaçlarına göre yeniden düzenlenmesi planlanmaktadır. Bilişim sistemleri ve banka araçları kullanılarak işlenen dolandırıcılık suçlarıyla daha etkin mücadele için Cumhuriyet başsavcılıklarında özel ihtisas büroları kurulacak, telefon abonelikleri daha sıkı kimlik doğrulama şartlarına bağlanacaktır.

Suçların caydırıcılığını artırmak maksadıyla; ölümlü veya yaralanmalı trafik kazalarında olay yerini terk etmek ayrı bir suç sayılacak, trafikte saldırı amacıyla araçtan inenlerin sürücü belgeleri geri alınacak, av tüfekleri ile ses/gaz fişeği atan silahların ruhsatsız kullanımına yönelik cezalar ağırlaştırılacaktır. Kısa süreli hapis cezalarına yönelik alternatif yaptırımların kapsamı genişletilecek ve adli para cezası miktarları güncellenecektir.

Kişilerin lekelenmeme hakkının korunması amacıyla adli sicil ve arşiv kayıtlarının silinme süreleri gözden geçirilecek, sicil silme ve düzeltme işlemlerinde süreci hızlandırmak için yapay zekâ algoritmaları ve kural tabanlı sistemler kullanılacaktır. Ceza infaz sisteminde; yaşlılar, ağır hastalar ve çocuk sahibi kadın hükümlüler için evde infaz gibi alternatif yöntemler yaygınlaştırılacaktır.

Çocuk adalet sistemi özel bir hassasiyetle ele alınmaktadır. 15 yaşından küçük çocukların ilk defa işledikleri (bazı ağır suçlar hariç) suçlarda soruşturma açılmaksızın çocuklara özgü koruyucu mekanizmaların işletilmesi, çocuk adalet merkezlerinin ve çocuk izlem merkezlerinin sayısının artırılması öngörülmektedir.

4. Hukuk ve İdari Yargılama Süreçlerinin Etkinliğinin Artırılması

Hukuk yargılamalarında usul ekonomisi ilkesi gereği süreçler sadeleştirilecektir. Miktarı düşük alacak ve talepler için hızlı ve basitleştirilmiş yeni bir yargılama usulü getirilecek, karmaşık yargı harçları sistemi sadeleştirilerek vatandaşların maliyetleri azaltılacaktır. Hak arama özgürlüğünün kötüye kullanılmasını önlemek için Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda yer alan dürüstlük kuralına aykırı davrananlara ve mahkemelerin bilgi/belge taleplerine kasıtlı olarak cevap vermeyen kurumlara veya kişilere yönelik cezai yaptırımlar getirilecektir.

Toplumsal yapının çekirdeği olan ailenin korunması prensibiyle aile mahkemelerinin usulleri yenilenecektir. Şiddet içermeyen aile uyuşmazlıklarında tarafların yıpranmasını engellemek üzere "aile arabuluculuğu" sistemi kurulacak ve boşanma davalarının adli tatil dönemlerinde de görülmesine olanak tanınacaktır. Arabuluculuk ve kurumsal tahkim uygulamaları yaygınlaştırılacak, ticari uyuşmazlıklardaki dava şartı arabuluculuğun alanı genişletilecektir.

Ekonomik hayatın temel düzenleyicilerinden olan ve 1932'den bu yana yürürlükte bulunan İcra ve İflas Kanunu, güncel ticari ilişkileri ve dijitalleşmeyi karşılayacak şekilde tamamen yenilenecektir. İdari yargıda ise makul sürede yargılanma hakkını desteklemek üzere; idarenin taraf olduğu tam yargı davalarında sulh başvurusu zorunlu kılınacak, "pilot dava" usulü sisteme eklenecek ve dosya tekemmül sürelerini kısaltan adımlar atılacaktır.

5. Adalete Erişimin Kolaylaştırılması

Devletin sunduğu adalet hizmetlerinin toplumun her kesimine eşit ve kolay ulaşabilir olması temel hedeftir. Maddi imkânı yetersiz bireylerin hak arama yollarını kullanabilmesi için adli yardım sisteminin bütçesi artırılacak ve başvuru standartları objektif hale getirilecektir.

Kadınların adalete erişimini güçlendirmek amacıyla "Aile İçi ve Kadına Yönelik Şiddet Suçları Soruşturma Büroları" yaygınlaştırılacak ve bu bürolarda görev alan savcıların uzmanlaşması sağlanacaktır. Adli yardım sisteminde kadın haklarını gözeten özel uygulamalar hayata geçirilecektir.

Engelli ve yaşlı vatandaşlar için adliye binalarının fiziki tasarımları erişilebilirlik standartlarına uygun olarak yenilenecektir. İşitme engelli vatandaşların ifade süreçlerinde rahat edebilmeleri için görüntülü işaret dili tercümanlığı altyapısı kurulacak, mağduriyet yaşayan yaşlı ve engellilerin ifadeleri özel tasarlanmış adli görüşme odalarında alınacaktır.

Toplumda hukuki bilincin küçük yaşlardan itibaren oluşturulması amacıyla "Koruyucu Hukuk" stratejisi bağlamında ortaokullardaki "Hukuk ve Adalet" dersleri liseleri de kapsayacak şekilde genişletilecek ve üniversiteler nezdinde ücretsiz danışmanlık sağlayan "hukuk klinikleri" yaygınlaştırılacaktır. Yeni inşa edilecek adliye binaları, doğal afetlere dirençli ve acil durum kriz merkezlerini barındıracak şekilde yapılandırılacaktır.